Η ζωφόρος του Παρθενώνα | The Parthenon Frieze

Ο Παρθενώνας | The Parthenon

Γνωρίστε τη Ζωφόρο | Learn about the Frieze

Παίξτε με τη Ζωφόρο | Play with the Frieze

Ερμηνευτικές θεωρίες

Πολλά είναι τα ερμηνευτικά προβλήματα των παραστάσεων της ζωφόρου. Όπως φαίνεται, ο τόπος και ο χρόνος των διαφόρων σκηνών δεν έχει διευκρινισθεί. Σκηνές προετοιμασίας που υπάρχουν σποραδικά σε διάφορα σημεία εναλλάσσονται με σκηνές πορείας. Οι ιππείς της δυτικής ζωφόρου πρέπει να βρίσκονται στο Δίπυλο, τα άρματα και οι ιππείς που τρέχουν πάνω στα καλπάζοντα άλογά τους δεν είναι δυνατόν να βρίσκονται στον ανήφορο προς την Ακρόπολη, ενώ οι κανηφόροι έχουν προχωρήσει και παραδώσει τις προσφορές τους. Ακόμη παραμένουν αναπάντητα αρκετά ερωτήματα: κατά πόσον πρόκειται για τον παλαιό ή τον καινούργιο πέπλο, πού παραδίδεται στην κεντρική σκηνή, πού φυλασσόταν το διιπετές ξόανο της θεάς, μια και ο αρχαϊκός ναός της Αθηνάς είχε καεί από τους Πέρσες, ενώ το Ερέχθειο δεν είχε ακόμη χτισθεί. Εάν η θέση των θεών στην ανατολική ζωφόρο αντιστοιχεί με την τοπογραφική θέση των ιερών της Αθήνας και οι θεοί είναι στην περιοχή του περιβόλου των 12 θεών, τότε ο άρχων βασιλεύς και η ιέρεια μπορεί να τοποθετούν τον πέπλο κάπου κοντά, ίσως στην Βασίλειο Στοά, στην Aρχαία Aγορά. Διαφορές παρατηρούνται μεταξύ των απεικονίσεων της ζωφόρου και των περιγραφών της πομπής στις φιλολογικές πηγές: π.χ. παραλείπονται οι αντιπρόσωποι των συμμάχων και των αποικιών, καθώς και οι σκιαφόροι και διφροφόροι που ήταν κόρες μετοίκων και ακολουθούσαν τις Αθηναίες κανηφόρους. Η σημαντικότερη όμως παράλειψη είναι ότι δεν εικονίζεται το παναθηναϊκό πλοίο, στο κατάρτι του οποίου μεταφερόταν ο πέπλος απλωμένος σαν ιστίο (πανί). Το πλοίο βέβαια δεν ανέβαινε ως την Ακρόπολη, αλλά σταματούσε κάπου κοντά στον Άρειο Πάγο. Από εκεί ο πέπλος μεταφερόταν στα χέρια. Αυτό οδήγησε την Aμερικανίδα αρχαιολόγο S. Rotroff να διατυπώσει την άποψη, ότι στα ανατολικά τμήματα των μακρών πλευρών της ζωφόρου εικονίζονται οι δύο παρατάξεις της πομπής που έφθασαν στην Ακρόπολη, αφού έμεινε το πλοίο στον Άρειο Πάγο. Μια άλλη θεωρία για την ερμηνεία της πομπής διατύπωσε η Eλληνίδα αρχαιολόγος Χρ. Καρδαρά, η οποία υποθέτει ότι έχουμε την απεικόνιση της αρχικής πρώτης πομπής με την καθιέρωση της εορτής των Παναθηναίων από τον Ερεχθέα που τον ταυτίζει με τον Εριχθόνιο και τον αναγνωρίζει στο αγόρι (35) της ανατολικής ζωφόρου. Τον ιερέα (34) της ίδιας πλευράς ταυτίζει με τον Κέκροπα, τη μορφή (33) με τη Γη και τα κορίτσια (31 και 32) με τις κόρες του. Ενδιαφέρουσα είναι και η θεωρία του Άγγλου αρχαιολόγου J. Boardman που ταυτίζει την πομπή των 192 ιππέων της ζωφόρου με την πομπή των 192 αφηρωϊσμένων πεσόντων της μάχης του Μαραθώνα, με την παρουσία θεών και επωνύμων ηρώων. Εξαιρεί όμως τους ηνιόχους των αποβατικών αρμάτων, ενώ είναι γνωστό ότι ο ηνίοχος είχε την ίδια συμβολή στη νίκη με τον αποβάτη και γι’ αυτό έπαιρνε και έπαθλο. Η τοπική και χρονική ανάμειξη σκηνών, καθώς και η διαίρεση της πομπής σε δύο τμήματα οδήγησε κατά καιρούς σε άλλες υποθέσεις: π.χ. η Aμερικανίδα αρχαιολόγος Ε. Harrison θεωρεί ότι η ζωφόρος εικονίζει την πομπή των Παναθηναίων σε διαφορετικές εποχές στις τρεις πλευρές. Η δυτική πλευρά εικονίζει την πομπή στα μυθικά χρόνια, η βόρεια στην αρχαϊκή εποχή, η νότια στην κλασική. Στη νότια ζωφόρο εικονίζονται 60 ιππείς, που διακρίνονται σε 10 ομάδες ανά έξι, 10 άρματα, 10 βόδια με τους συνοδούς τους κ.ά. Η κυριαρχία του αριθμού 10 στη νότια ζωφόρο παραπέμπει στις 10 φυλές, στις οποίες διήρεσε ο Κλεισθένης τους Αθηναίους πολίτες για λόγους διοικητικούς και πολιτικούς, ενώ στη βόρεια ζωφόρο συναντάται επανειλημμένα ο αριθμός 4 και τα πολλαπλάσιά του, πράγμα που παραπέμπει στις 4 φυλές της αρχαϊκής εποχής, π.χ. τα 12 άρματα αντιστοιχούν στις 12 φρατρίες. H Γερμανίδα αρχαιολόγος Ε. Simon διατύπωσε επίσης μια παρόμοια θεωρία, ότι η βόρεια πομπή πραγματοποιείται την αρχαϊκή εποχή, ενώ η νότια την κλασική. Ο Iταλός αρχαιολόγος L. Beschi δέχεται, όπως η E. Harrison, τον διαχωρισμό της πομπής σε δύο παρατάξεις που διέπονται από διαφορετικές αριθμητικές αρχές: στη νότια πλευρά ο επαναλαμβανόμενος αριθμός 10 στις διάφορες ομάδες αντιστοιχεί με τις 10 φυλές. Στη βόρεια πλευρά η κυριαρχία του αριθμού 4 με τα πολλαπλάσιά του είναι σύμφωνη με την αρχαϊκή διαίρεση των πολιτών σε 4 φυλές. Σε κάθε παράταξη διακρίνονται τρία θέματα: πομπή θυσίας στην Ακρόπολη, αρματοδρομία και παρέλαση ιππέων με διαφορετική ταχύτητα ανάλογα με την εξέλιξη του αγώνα στον Δρόμο, στην οδό Παναθηναίων, στην Αρχαία Αγορά. Έχουμε λοιπόν διαφορετικούς ρυθμούς, χρόνους και χώρους, πράγμα που έρχεται σε αντίθεση με την άποψη, ότι η ζωφόρος εικονίζει μιαν ενιαία πομπή από τον Κεραμεικό στην Ακρόπολη. Ωστόσο η ενότητα της παράστασης επιτυγχάνεται από έναν χώρο όχι πραγματικό, αλλά ιδεολογικό, από τον θρησκευτικό χώρο της αναθηματικής προσφοράς. Ο Παρθενώνας που είναι ένα κτήριο χωρίς βωμό, με ένα άγαλμα στο εσωτερικό του που δεν είναι λατρευτικό, είναι ένα μεγάλο ανάθημα και η ζωφόρος του το μεγαλύτερο αναθηματικό ανάγλυφο της ιστορίας με επιλογές σημαντικών θεμάτων από το ευρύ πρόγραμμα της εορτής των Παναθηναίων. Οι επιλογές είναι κατανεμημένες σε δύο μέτωπα ανάλογα με την προέλευσή τους ιστορικοθρησκευτική και πολιτική. Ωστόσο ενώ μοιάζουν αντιθετικές, συντίθενται με θαυμαστό τρόπο στην ανατολική πλευρά. Έτσι η ζωφόρος είναι σύνθεση της παλαιότερης παράδοσης και της δημοκρατικής ανανέωσης σε μια σπάνια στιγμή ισορροπίας.

Various interpretations

The problems of interpreting the scenes on the frieze are manifold indeed. It is evident that neither place nor time of the different scenes have been explained. Scenes of preparation that are found scattered at various points alternate with scenes of the procession moving. The horsemen of the west frieze must be at the Dipylon, the chariots and the horsemen who are galloping their horses cannot possibly on the uphill approach to the Acropolis. Yet the kanephoroi (basket-carriers) have already gone ahead and handed over their offerings. Many questions remain to be answered. Since the archaic temple of Athena had been burned by the Persians, while the Erechtheion had not yet been built, to what extent is the theme focussed on the old or the new peplos, that covered the diipetes xoanon of the goddess, and was shown in the central scene? If the positioning of the gods and goddesses on the east frieze corresponds to the topographical location of the sanctuaries of Athens and the deities are in the area of the Peribolos (Precinct) of the Twelve Gods, then the King Archon and the priestess can place the peplos somewhere close, perhaps in the Royal Stoa in the Ancient Agora. There are differences between the representations on the frieze and the descriptions of the procession in the ancient sources. For example, the representatives of the allies and colonies are omitted, as are also the skiaphoroi (sunshade-carriers) and diphrophoroi (stool-bearers) who were the daughters of metoikoi (settlers) and who followed the kanephoroi, (Athenian maidens who carried the offering baskets). The most significant omission, however, is that of the Panathenaic ship, on the mast of which the peplos was raised, like a sail. The ship, to be sure, was not taken up the Acropolis rock. It stopped somewhere near the Areopagus. From this point on, the peplos was carried by hand. This is what led the American archaeologist, S. Rotroff, to suggest that at the eastern parts of the long sides of the frieze are shown the two sections of the procession that mounted the Acropolis, whereas the ship remained at the Areopagus. The Greek archaeologist, Chr. Kardara, presented a different interpretation according to which the frieze represents the original first procession with the dedication of the Panathenaic festival by Erechtheus, whom she identifies with Erichthonios, and recognises as the boy (35) in the east frieze. The figure (34) on the same side she identifies as Kekrops, figure (33) as Ge and the young maidens (31 and 32) as his daughters. The theory of the English archaeologist J. Boardman is also of interest. He identifies the procession of 192 horsemen shown on the frieze as the procession of the 192 heroised dead of the battle of Marathon in the presence of gods and eponymous heroes. He excludes, however, the charioteers of the apobates’ chariots, although the charioteers are known to have shared victory with the apobates and for this reason received a prize. The mixture of scenes in place and time, and the division of the procession into two parts has from time to time resulted in other hypotheses. The American archaeologist E. Harrison, for example, suggests that on three of the sides, the frieze represents the Panathenaic procession at different chronological periods. Thus the west frieze shows the procession in mythical times, the north in the archaic period, the south in the classical period. On the south frieze 60 riders are depicted who are divided into 10 groups of six each, 10 chariots, 10 bulls with their drivers and so on. The predominance of the number 10 on the south side is a reference to the ten tribes into which Kleisthenes divided the Athenian citizens for administrative and political purposes. On the north frieze the number 4 appears constantly, a reference to the 4 tribes of the archaic period, and the 12 chariots reflect the 12 phratriai (political sub-division of a tribe, a brotherhood). The German archaeologist, E. Simon, has presented a similar theory, suggesting that the north procession refers to the archaic period, the south to classical times. The Italian archaeologist, L. Beschi, as does E. Harrison, accepts the idea that the division of the procession into two sections is governed by separate arithmetical references. On the south side the repeated number 10 of the different groups corresponds to the 10 tribes. On the north side, the predominance of the number 4, with its multiples, agrees with the archaic division of the citizens into 4 tribes. In each section there are three themes: sacrificial procession on the Acropolis, chariot race and parade of horsemen at speeds varying according to the phase of the contest on the Dromos (Panathenaic Way) in the Ancient Agora. Thus rhythms, times and places vary. This is in opposition to the view that the frieze depicts a single procession from the Kerameikos to the Acropolis. Even so, an interpretation of the representation as a unified whole draws support from a place that is not actual, but ideological, a cult area of votive offering. Even so, a view of the frieze as a unified whole would agree with the idea that the place represented is not actual, but ideological, an entire cult area in itself a votive offering. For the Parthenon is a building without an altar, containing a statue that is not a cult statue. It is a great votive offering and the frieze is the greatest votive relief in history, with important themes chosen from the ample programme of the Panathenaia. The chosen themes are alloted to two façades according to their origin, historical-religious and political. While they appear to form an antithesis, they come together in a wonderful way on the east end. Thus the frieze is a combination of earlier tradition and democratic revival at a rare moment of equilibrium.
You need to upgrade your Flash Player.